Như chúng ta đã biết vắc-xin gồm có 2 nhóm chính: vắc-xin sống giảm độc lực và vắc-xin chết/ bất hoạt. Tùy theo tính chất bệnh và bản chất của vắc-xin, sẽ có những loại vắc-xin dùng theo lịch tiêm nhiều mũi và có loại vắc-xin chỉ tiêm một mũi cơ thể đã sinh ra miễn dịch bền vững.

 Nhóm vắc-xin sống giảm độc lực là loại vắc-xin được điều chế từ vi-rút hoặc vi khuẩn còn sống nhưng đã qua nhiều công đoạn nuôi cấy làm giảm độc lực của tác nhân gây bệnh. Khi tiêm vắc-xin vào cơ thể, các vi-rút hoặc vi khuẩn còn sống này tiếp tục nhân lên và kích thích hệ thống miễn dịch của cơ thể sản xuất ra kháng thể để chống lại chúng. Do tính chất tự nhân lên trong cơ thể con người, nên vắc-xin loại này chỉ cần tiêm 1 mũi là sẽ được bảo vệ khỏi bệnh suốt cả đời. Sau khi đã được tiêm ngừa, thì chính những lần tiếp xúc với mầm bệnh tương ứng trong môi trường sống sẽ là những lần “tiêm ngừa nhắc lại tự nhiên”, mầm bệnh nhiễm vào sẽ kích hoạt bộ nhớ của hệ miễn dịch để sản xuất ra kháng thể nhiều hơn. Số lần tiếp xúc với mầm bệnh càng nhiều thì lượng kháng thể được sản xuất ra càng tăng.

Nhóm vắc-xin chết hay nhóm bất hoạt là loại vắc-xin mà thành phần của chúng có chứa toàn bộ hoặc một phần xác chết của vi-rút hoặc vi khuẩn nào đó. Khi tiêm vào cơ thể thì những thành phần này không gây bệnh cho con người, mà chỉ có vai trò kích thích cơ thể sản xuất kháng thể chống lại loại mầm bệnh. Nhưng vì đây là những thành phần đã chết hoặc đã bị bất hoạt, nên chúng không có khả năng tự nhân lên trong cơ thể con người. Kháng thể được sinh ra sẽ quay lại tiêu diệt các thành phần đưa từ vắc-xin vào, cho đến khi không còn chúng trong cơ thể nữa.

Sở dĩ cần có các mũi tiêm nhắc vì kháng thể bảo vệ có được sau khi tiêm đủ liều một loại vắc-xin, có khả năng giảm dần theo thời gian, do vậy trẻ đã tiêm chủng có thể bị mắc bệnh nếu không được tiêm chủng nhắc lại. Độ bền vững của kháng thể phụ thuộc vào bản chất của vắc-xin, công nghệ sản xuất, khả năng đáp ứng của cơ thể... Nói chung  miễn dịch được tạo ra bởi các loại vắc-xin sẽ giảm dần theo thời gian, đến một lúc nào đó cơ thể không đủ sức chống lại sự tấn công của mầm bệnh và do vậy việc tiêm các mũi nhắc lại để nâng cao hiệu giá kháng thể là rất cần thiết để bảo vệ cơ thể.

Việc tiêm các mũi nhắc lại chỉ có hiệu quả với các vắc-xin tạo được trí nhớ miễn dịch qua các mũi tiêm trước đó, với các vắc-xin không tạo được trí nhớ miễn dịch hoặc có miễn dịch bảo vệ tồn tại quá ngắn trong cơ thể, thì việc tiêm các mũi sau đó phải coi như là tiêm mới, ngược lại một số vắc-xin có miễn dịch bền vững trong nhiều năm như vắc-xin sởi, thì việc tiêm các mũi vắc-xin bổ sung lại nhằm mục đích chủ yếu là tạo miễn dịch cho những trẻ bị bỏ sót chưa tiêm trong các hoạt động tiêm chủng trước đó, hoặc những trẻ chưa tạo được miễn dịch sau các lần tiêm trước.

Các vắc-xin cần được tiêm nhắc lại sau khi đã được tiêm đủ các liều cơ bản: Nhiều loại vắc-xin cần được tiêm nhắc lại như vắc-xin phòng bệnh bạch hầu, ho gà, uốn ván, Hib, thuỷ đậu, viêm não Nhật Bản, bại liệt, phế cầu... Đây là các vắc-xin tạo được kháng thể bảo vệ khoảng 3-10 năm, trong thời gian này nếu không tiêm nhắc, khi phơi nhiễm với mầm bệnh vẫn có thể bị mắc bệnh. Mặt khác các vắc-xin này lại tạo được trí nhớ miễn dịch tốt, nên sau chỉ một mũi tiêm nhắc hiệu giá kháng thể bảo vệ, tức là sức chống đỡ của cơ thể lại tăng lên rất cao.

Các vắc-xin cần được tiêm các liều bổ sung sau mũi tiêm đầu gồm vắc-xin sởi, Rubella, quai bị. Đây là các vắc-xin  tạo được miễn dịch bền vững song có một tỉ lệ không nhỏ từ 10-20% trẻ em không tạo được miễn dịch bảo vệ sau mũi tiêm đầu hoặc không được tiêm trước đó.

Tính an toàn của vắc-xin trong tiêm nhắc lại: Một số vắc-xin có các phản ứng phụ cao khi tiêm cho trẻ lớn tuổi, do vậy việc tiêm nhắc sớm sẽ đảm bảo an toàn cho trẻ. Với trẻ em đã có phản ứng nặng với lần tiêm trước, khi đến kỳ tiêm các mũi nhắc lại, cán bộ y tế cần thận trọng khi quyết định tiêm hay không tiêm. Với các vùng có bệnh lưu hành nặng hoặc có dịch, việc tiêm nhắc cần được tiến hành sớm theo khuyến cáo của ngành y tế. Ngoài ra với các vắc-xin có thời gian bảo vệ ngắn như cúm, tả... cần được tiêm chủng hằng năm vào trước mùa dịch, đặc biệt với các đối tượng nguy cơ như người cao tuổi, trẻ em, người có bệnh mạn tính. Với các vắc-xin  sởi, Rubella, quai bị vẫn cần được tiêm mũi 2 để nâng cao miễn dịch cộng đồng, tăng tính hiệu quả của việc phòng bệnh bằng vắc-xin, vì đây là các bệnh lây qua đường hô hấp với khả năng lây lan rất cao và nhanh, các vắc-xin có lịch tiêm nhắc là các vắc-xin tạo được trí nhớ miễn dịch tốt, cần có lịch tiêm nhắc hợp lý để mũi tiêm giúp cơ thể nâng cao hiệu giá kháng thể bảo vệ ở mức tốt nhất.

                                                                Tác giả: Đình Suất

                                                             Trung tâm truyền thông Giáo dục sức khỏe